Një plak në një xhami rurale më tha dikur se gjyshi i tij kishte mësuar përmendësh vargje në arabisht pa kuptuar një fjalë që ai po thoshte. Kjo ndryshoi ditën kur një kopje e shtypur e Kuranit Shqip erdhi në duart e tij el fatiha. Papritmas, tingujt kishin kuptim, dhe kuptimi ndryshoi gjithçka.
Një Pritje e Gjatë për një Gjë të Thjeshtë
Folësit shqip u detyruan të prisnin një kohë çuditërisht të gjatë për një përkthim të plotë të Kuranit në gjuhën e tyre. Sundimi osman e dekurajoi atë. Nën komunizëm, feja u ndalua plotësisht. Dy qeveri shumë të ndryshme, por që prodhuan një rezultat të ngjashëm: heshtje.
Megjithatë, librat nuk thjesht zhduken në heshtje. Kopjet kaloheshin nga një dorë në tjetrën, fshiheshin në sirtarë, mbështilleshin në gazetë, ose fshiheshin pas bukës në shportat e tregut. Besimi ka një mënyrë për t'i mbijetuar dekreteve, madje edhe dekretet e mbushura me formulim të ndërlikuar ligjor.
Përpjekjet e Para Serioze
Përpjekjet e para serioze për të përkthyer Kuranin Shqip në një shqipe të lexueshme erdhën nga studiues që punonin përtej kufijve të Shqipërisë, shpesh në mërgim. Ata u përballën me gramatikën arabe që përkulet dhe shtrihet në mënyra që shqipja thjesht nuk e bën. Një fjalë e vetme arabe mund të mbajë shumë nuanca delikate kuptimi. Shqipja tenton të preferojë gjërat me një drejtpërdrejtësi më të madhe.
Disa përkthime të hershme ndiheshin të ngurta, pothuajse mekanike. Lexuesit e vunë re pothuajse menjëherë. Botimet e mëvonshme u bënë më natyrale, duke zgjedhur fjalë më afër mënyrës se si njerëzit në të vërtetë bisedojnë në bisedat e përditshme, në vend të mënyrës se si një sekretar gjykate mund të shkruante një dëshmi. Ky ndryshim rezultoi më i rëndësishëm sesa shumë njerëz parashikonin.
Pse vitet 1990 ishin një pikë kthese
Kufijtë e Shqipërisë filluan të hapen. Kështu u hapën edhe raftet e librave të saj. Shtypshkronjat që kishin qenë të qeta për dekada papritmas patën shumë punë për të bërë. Versione të shumta të Kurani Shqip u shfaqën gjatë viteve në vijim, secila me një përkthyes të ndryshëm, koleksionin e vet të shënimeve dhe personalitetin e vet në faqe.
Krahasimi i tyre krah për krah është një hobi i vogël i çuditshëm i imi. Një përkthyes zgjedh një fjalë poetike. Një tjetër zgjedh atë të drejtpërdrejtë. Asnjëra nuk është vërtet e pasaktë. Gjuha thjesht nuk është matematikë, sado shumë që disa njerëz mund të donin që të ishte.
Një Tekst që Mbijetoi Heshtjen
Ajo që më bën më shumë përshtypje është si mbijetoi teksti fare. Dekada ateizmi të imponuar duhet të kishin fshirë shkrim-leximin fetar, ose të paktën t'i ishin afruar. Në vend të kësaj, gjyshet vazhduan të pëshpërisnin sura nga kujtesa, duke kaluar tingullin para kuptimit, që do të thotë para shkrimit, me çdo brez që ndërton mbi atë të mëparshëm si tulla që askush nuk mendonte t'i ndërtonte me llaç.
Kurani Shqip tani qëndron në rafte krahas librave të zakonshëm shtëpiakë dhe shkollorë. Nuk ka asgjë dramatike në këtë në sipërfaqe. Vetëm një libër, duke bërë atë që bëjnë librat në heshtje, ditë pas dite. Por merrni një kopje nga dikush që e kujton kur të kesh një ishte e mjaftueshme për të të futur në telashe serioze, dhe objekti shpejt ndalon së ndjeri të zakonshëm.
Puna e përkthimit nuk mbaron kurrë vërtet, nëse jemi të sinqertë. Botime të reja vazhdojnë të shfaqen, secili prej të cilëve përpiqet të ngushtojë hendekun midis ritmit arab dhe veshit shqiptar më me efikasitet sesa përpjekjet e mëparshme të menaxhuara.